Спомен на јавувањето на Чесниот Крст во Ерусалим – историски сведоштва
На 7 мај 357 година (20 мај по нов стил), во времето на царот Констанциј и патријарх Кирил Ерусалимски, над Голгота се јавил светлосен Крст што се протегал до Елеонската Гора. Настанот бил видлив за целиот град и оставил длабока трага во историјата и литургискиот живот на Црквата.
Св. Кирил Ерусалимски во писмо до царот Констанциј опишува: „Беше утро, седми мај. Сонцето едвај се издигна над градот, а јас стоев во молитва. Одеднаш, небото се отвори и пред моите очи се протегна Крст – светлосен, величествен, од Голгота до Елеонската Гора. Народот се собра, не со страв, туку со радост. Ја видов верата како се зацврстува во нивните срца.“
Ерусалимски граѓанин: „Јас бев продавач на маслинки на пазарот. Кога луѓето почнаа да викаат, помислив дека е некоја буна. Но кога погледнав нагоре, видов Крст од светлина, толку јасен како да е нацртан со огнени линии. Сите застанавме – трговци, жени, деца – никој не се движеше.“
Сократ Схоластик (V век): „Крстот бил видлив цела недела. Луѓето го толкуваа како небесна потврда против аријаните. За мене, тоа беше доказ дека верата не е само збор, туку сила што се јавува во историјата.“
Созомен (V век): „Сите сведоци зборуваа исто: Крстот бил толку јасен што изгледал како да е нацртан со светлина. Тоа беше повеќе од феномен – беше проповед без зборови.“
Филосторгиј (аријански историчар): „За мене, тоа беше природна појава, игра на светлина. Но дури и јас не можев да го игнорирам – цел град зборуваше за него.“
Теофан Исповедник (IX век): „Овој Крст не беше само знак од минатото – тој стана дел од литургискиот живот на Црквата. Секој 7 мај го славиме, за да не заборавиме дека небесата еднаш се отворија над Ерусалим.“
Георгиј Кедрин (XI век): „Го запишав како небесен знак против аријанството – сведоштво дека верата се брани не само со зборови, туку и со знаци од небото.“
Во богослужбените книги празникот е запишан со тропар што ја нагласува светлината на Крстот: „Ликот на Твојот Крст како сонце засветли, од Гората Света простирајќи се до лобното место…“
Црквата го слави овој ден како потврда дека верата е утврдена не само со проповед, туку и со небесни знаци.
